Facebook

Vandaag 75 jaar geleden bevrijdde Rusland het concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau, de plek waar het ondenkbare denkbaar werd. De plek waar meer dan een miljoen mensen werden vernietigd door de nazi’s, op basis van uitgewerkte gedachten en doordachte plannen. Een plek waar de degeneratie van de menselijkheid plaatsvond, zoals ik gisteren een overlevende op tv hoorde zeggen. Een door de mens gemaakt Kwaad. Toen ik er was, wist ik dat het waar was, maar echt begrijpen deed ik het niet - en ook nu begrijp ik het nog steeds niet echt. En toch, en toch moeten we er alles aan doen om het uiteindelijk wel te begrijpen - om herhaling of varianten erop in de toekomst te vermijden. Zoiets mag nooit, nooit meer gebeuren.

Een van de weinige overlevenden van Auschwitz-Birkenau, de Joods-Italiaanse verzetsstrijder Primo Levi, heeft geprobeerd ons in zijn boek ‘Als dit een mens is’ te vertellen wat er met mensen - onder wie hijzelf - gebeurt als ze volstrekt onmenselijk behandeld worden. Dringende nood en lichamelijke ontbering brengen dan sociale instincten en gewoonten tot zwijgen. En toch, zegt Primo Levi, ondanks alle verschrikkingen die hij zelf meemaakte, gelooft hij de meest voor de hand liggende, gemakkelijke conclusie niet: dat de mens een egoïstische, domme bruut is en zich ook zo gedraagt als alle beschaving wegvalt. In essentie is een mens meer. Die conclusie is een baken van hoop. En dan is het goed te denken aan wat de Portugese schrijver en Nobelprijswinnaar Jose Saramago zei: als de mens het product is van zijn omstandigheden, zorg er dan voor dat die omstandigheden menselijk zijn.

Het is goed om te herdenken. Ook omdat we aanvankelijk niet erg graag wilden herdenken. We vonden het leven al ingewikkeld genoeg. Ook is het goed dat premier Rutte gister namens de Nederlandse regering excuses heeft aangeboden voor het handelen van de Nederlandse overheid in de Tweede Wereldoorlog. Zijn woorden vatten samen wat we allemaal voelen: “Het was alles bij elkaar te weinig. Te weinig bescherming. Te weinig hulp. Te weinig erkenning.”

Herdenken is niet alleen terugkijken, maar ook om je heen kijken. In het huis in Oss waar ik ben opgegroeid, en mijn ouders nog steeds wonen, woonde eerder een joods gezin, familie de Vries. Jacob en Samuel de Vries, toen ze stierven nog jonger dan ik nu ben, met hun ouders Mina en Lazarus de Vries. Voor het huis liggen ‘struikelstenen’. Stenen die gedenken, elke dag opnieuw als je thuis komt of weggaat, aan deze familie de Vries. Weggevoerd uit Oss en nooit meer terug gekomen.

Wie kennis neemt van wat er in Auschwitz-Birkenau gebeurd is, aan de hand van de boeken van Primo Levi, tal van andere beschrijvingen of door de plek te bezoeken, moet begrijpen dat het vernietigingskamp geen incident was maar een eindstation van een spoor dat begon toen grote groepen mensen als ‘anders’ en als ‘vijandig’ gebrandmerkt werden. Zij werden uitgesloten, vernederd en op die manier uiteindelijk geschikt gemaakt voor deportatie en vernietiging. Het is goed om eindstations te herdenken maar het is nog belangrijker om te zien waar het spoor begint - en daar tegen op te treden, zonder aarzeling, om te voorkomen dat we van kwaad naar erger gaan. Wie zegt: nooit meer Auschwitz, moet ook zeggen: nooit meer categorisch uitsluiten van groepen mensen op basis van schandalige en nergens op gebaseerde stereotyperingen.